Εκπαιδευτική προσέγγιση του Ολοκαυτώματος


του Δημήτρη Κουτάντου

Μάρτιος 1939, Berchtesgaden. Ο Αδόλφος στο σπίτι του  σε φιλανθρωπικό κονσέρτο κλασικής μουσικής.
  
   Η περιγραφή και η ερμηνεία των ψυχολογικών και των κοινωνικών φαινομένων προϋποθέτουν την κριτική θεώρηση των εσωτερικών και εξωτερικών αντικατοπτρισμών των εμπλεκομένων που αποτελεί και τη δύναμη της εκπαίδευσης και το ζητούμενο για τους μαθητές μας. «Η εκπαίδευση δεν μπορεί να επιδιορθώσει τη στέγη που στάζει, δεν μπορεί να εξαλείψει ένα διαζύγιο ή την απώλεια ενός γονέα, ή να απαλείψει μια ασθένεια και μια άσχημη κατάσταση υγείας» (Nixon κ.α., 1996, σελ. 118). Η εκπαίδευση δεν μπορεί να αλλάξει την κοινωνία αυτομάτως. Μπορεί όμως να αλλάξει το τρόπο σκέψης, συνείδησης και να διαμορφώσει εκείνες τις στάσεις που θα αναπτύξουν συνθήκες προόδου τόσο για τα άτομα όσο και για τις κοινωνίες.




   Οι γενικεύσεις και οι αριθμοί που παραδοσιακά χρησιμοποιούμε δε μπορούν να μας διδάξουν ό,τι πραγματικά οφείλουμε να μάθουμε, όπως θα αισθανθούμε αν ακούσουμε τις προσωπικές ιστορίες των θυμάτων του πολέμου, των επιζώντων.

   Γιατί αυτό ακριβώς επιχείρησε η άρρωστη τακτική των ναζί. Συγκέντρωσε ανθρώπους από διάφορα σημεία της Ευρώπης, κοπέλες, νέους, παιδιά, οικογένειες ολόκληρες καθένας με τη δική του ανθρώπινη ταυτότητα και άρχισε τη σταδιακή τους "απ-ανθρωποποίηση". Με την έναρξη των απελάσεων αυτών των προσώπων και τη μετάβαση τους στα γκέτο ή τα στρατόπεδα εξόντωσης, με διαβολική μεθοδικότητα προσπάθησαν να εξευτελίσουν και να σβήσουν την ταυτότητα των θυμάτων, από τα τρένα που τους μετέφεραν, τρένα για τη μεταφορά ζώων. Συσκευασμένοι 80-100 άνθρωποι σε κάθε βαγόνι μέσα στα οποία υποχρεώνονταν να κάνουν χωρίς ιδιωτικό χώρο τις φυσικές τους ανάγκες, ή την αδυναμία διατήρησης του δικαιώματος τους για νερό, τροφή, αέρα, έως την άφιξη στα στρατόπεδα, τις μαζικές δολοφονίες ή τον εξευτελισμό εκείνων που επιλέχτηκαν για να εργαστούν, το κούρεμα, την απρόσωπη κοινή για όλους φόρμα εγκλεισμού και τέλος την "επιβεβαίωση": στο εξευτελισμένο απρόσωπο σώμα ανήκει πλέον μόνο ένας αριθμός για γραφειοκρατικούς λόγους. Όπως χαρακτηριστικά μας αφηγήθηκε ένας επιζών: «στα στρατόπεδα συγκέντρωσης μπήκαμε άνθρωποι και μέσα σε λίγη ώρα βγήκαμε αριθμοί».

   Κατά τη διάρκεια της μαθησιακής διαδικασίας η έκθεση εικόνων εκτελέσεων δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Υπάρχουν σημαντικά στοιχεία στην πορεία προς την εκδήλωση της βίας και αυτή η νέα προσέγγιση μπορεί να αποτελέσει ένα μάθημα για τις κοινωνικές διακρίσεις στις δικές μας κοινωνίες, για το "θύμα", το "θύτη" ή τον "αυτόπτη παθητικό παρατηρητή"; Πώς είναι να είσαι από τη μεριά αυτού που βιώνει την κοινωνική διάκριση ή αυτού που ταυτίζεται με την κυρίαρχη ιδεολογία;

   Πώς ήταν το θύμα-θύτης-αυτόπτης μάρτυρας πριν, κατά και μετά τον πόλεμο. Για τα θύματα του ολοκαυτώματος παρουσιάστηκαν μια σειρά από στοιχεία για τη ζωή πριν τον πόλεμο ενάντια στα στερεότυπα για τους εβραίους ως εκμεταλλευτές, άτεχνους, με διαβολικές ιδιότητες, όπως να σκοτώνουν παιδιά. Σε αντίθεση με τα στερεότυπα οι εβραίοι είχαν αναπτύξει μια πλούσια καλλιτεχνική και πολιτισμική ζωή και ζούσαν σε συνηθισμένες ανθρώπινες κοινότητες, ήταν απλά άνθρωποι. Μόνο στη Βαρσοβία πριν τον πόλεμο κυκλοφορούσαν 17 εφημερίδες εβραίων με παρά πολλές αναφορές σε πλούσιες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις θεάτρου, χορού κλπ. Στο σχολείο λοιπόν μπορούν να παρουσιαστούν προπολεμικές εικόνες από παιδιά και κοινότητες εβραίων στην καθημερινή τους ζωή.

   Όσον αφορά τη διάρκεια του πολέμου η εκπαιδευτική προσέγγιση επικεντρώνεται σε μια σειρά από διλήμματα που βίωναν καθημερινά ως άνθρωποι. Για παράδειγμα στο γκέτο της Πολωνίας η κλασική ιστορική προσέγγιση επικεντρώνεται στον αριθμό των θυμάτων, ενώ ίσως είναι πιο ενδιαφέρον να δούμε τους επιζώντες. Πώς ήταν να ζουν στα γκέτο με 180 θερμίδες την ημέρα που έδιναν οι ναζί; Με ποιους τρόπους προσπαθούσαν να επιβιώσουν; Υπήρχαν διαφορές μεταξύ των εβραίων και γιατί; Τι επιλογές είχαν να κάνουν οι εβραίοι γιατροί στα δικά τους νοσοκομεία επιλέγοντας να δώσουν τα λιγοστά φάρμακα στους πιο δυνατούς για να έχουν ελπίδες για επιβίωση αντί να τα δώνουν σε όλους και τελικά να πέθαιναν όλοι. 

  Υπάρχει ιστορικό ντοκουμέντο για παράδειγμα από τη μυστική συνάντηση κάποιων εβραίων στο γκέτο της Βαρσοβίας ενός Ραβίνου, ενός δικαστή και δυο γιατρών για να αποφασίσουν σε ποιους θα χορηγούσαν τα λιγοστά φάρμακα για ζαχαρώδη διαβήτη στα νοσοκομεία. Ο δικαστής κατηγορεί το γιατρό που προτείνει να δώσουν τα λιγοστά φάρμακα στους πιο δυνατούς. Τελικά δεν αποφασίζουν και μένει η απόφαση στα χέρια των γιατρών. Όμως τι άλλο δείχνει αυτό το παράδειγμα; Σε εκείνον τον κόσμο του χάους και του θανάτου οι άνθρωποι ακόμα ζούσαν, ακόμα βίωναν καθημερινά μια σειρά από διλήμματα, ακόμα έπαιρναν αποφάσεις και η επιλογή είναι μια μορφή αντίστασης και ελευθερίας. Ακόμη ήταν άνθρωποι και αυτό το μήνυμα χρειάζεται να διδαχτούν οι μαθητές μας. 

  Σε ένα άλλο παράδειγμα ο επιζών και αργότερα νομπελίστας Ελ Βίζελ περιγράφει με ποιο τρόπο βοηθούσε ακόμη ως δεκατετράχρονο παιδί τον ασθενή πατέρα του, βάζοντας σε ρίσκο τη δική του ζωή. Αργότερα σκεφτόταν την αυτοκτονία και τότε μια ματιά από ένα άλλο συγκρατούμενο του έδωσε κουράγιο, ένιωσε ξανά άνθρωπος. 

  Μια άλλη πολυμελής οικογένεια τριάντα ατόμων που κρύβονταν περιγράφει τα διλήμματα που βίωναν με τα δικά τους μωρά. Να τα έβγαζαν έξω από την κρυψώνα καταδικάζοντας τα σε θάνατο ή να τα άφηναν μέσα στην κρυψώνα και το κλάμα τους να τους πρόδιδε όλους; Και μετά τον πόλεμο γιατί να ζήσουν όταν οι οικογένειες των περισσοτέρων είχαν ξεκληριστεί; 

  Στη διδακτική μας προσέγγιση, όσον αφορά τους θύτες, δίνεται λιγότερος χρόνος στο πιο ενδιαφέρον, τουλάχιστον εκπαιδευτικά, στο τι οδήγησε δηλαδή σε αυτά τα μακάβρια εγκλήματα. Ποια στερεότυπα, προπαγάνδα και κλιμακούμενη βία οδήγησαν στον όλεθρο; Και αν ο άνθρωπος σκέφτεται με στερεότυπα και "αντικειμενικές" αυταπάτες μήπως ανά πάσα στιγμή μπορεί να χαθεί ο έλεγχος και να γίνει επικίνδυνο; Σήμερα δεν μας έρχονται στο μυαλό στερεότυπα για Αλβανούς, Πακιστανούς, Αφγανούς, Τούρκους, Τσιγγάνους, Ομοφυλόφιλους; Η διαδικασία αυτή αρχίζει με τη διάκριση δηλαδή τις αρνητικές δράσεις ορισμένων σε βάρος κάποιων άλλων ως αποτέλεσμα του εντοπισμού των τελευταίων σε μια ομάδα λόγω φύλου, φυλής ή άλλων χαρακτηριστικών. 

  Η διάκριση κατευθύνεται από και προς κάποια στερεότυπα (π.χ. οι Ιταλοί είναι συναισθηματικοί, οι Γιαπωνέζοι εργατικοί) ή κάποιες προκαταλήψεις. Η μορφοποίηση των στερεότυπων αρχίζει με την κατηγοριοποίηση αυτών που είναι μέσα στην ομάδα από αυτούς που είναι έξω από την ομάδα. Ενισχύουν την αυτοεκτίμηση και την ατομική και κοινωνική ταυτότητα της κυρίαρχης ομάδας και των μελών της, τη βοηθούν να μορφοποιηθεί, αδιαφορώντας αν αυτό γίνεται σε βάρος άλλων ομάδων. Μήπως αυτό δεν κάνουν σήμερα τις κυβερνήσεις της Δύσης, που χρησιμοποιούν το φόβο των "τζιχαντιστών-τρομοκρατών" για να ενοποιήσουν ενάντια σε όλο τον ισλαμικό κόσμο τους ίδιους τους εργαζόμενους που υποφέρουν από τις δικές τους πολιτικές λιτότητας, ανεργίας, εκμετάλλευσης; 

  Η μορφοποίηση των στερεότυπων συνήθως κατευθύνεται από μια κυρίαρχη στο χώρο και χρόνο ομάδα π.χ από άντρες κατά των γυναικών, λευκούς κατά των μαύρων κτλ. Τόσο οι προκαταλήψεις όσο και τα στερεότυπα δεν έχουν καμία αληθινή βάση. Όμως στην προσπάθεια μας να οργανώσουμε τις πληροφορίες που έρχονται από το περιβάλλον οδηγούμαστε στην αφαίρεση, τη γενίκευση και τις κατηγορίες της σκέψης. 

  Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της στερεότυπης κατηγοριοποίησης για τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Ο Wright (1973) χαρακτηρίζει την σύνδεση των γνωστικών διαδικασιών αντίληψης του περιβάλλοντος με την γενικευμένη έννοια των ειδικών αναγκών ως το φαινόμενο της "εξάπλωσης". Σ' αυτή τη διαδικασία απλά επιμέρους χαρακτηριστικά των ειδικών αναγκών τείνουν να εξαπλώνονται στο σύνολο της προσωπικότητας του ατόμου. Για παράδειγμα, «το άτομο με μειωμένη όραση δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως άτομο με οπτικό πρόβλημα, αλλά η ιδέα του ειδικού προβλήματος εξαπλώνεται στην ακοή του, την γενική κατάσταση υγείας του, την συναισθηματική του ωριμότητα κτλ.» Ως αποτέλεσμα της πρώτης λογικής κατηγορίας της γενικευμένης εξάπλωσης, σε δεύτερη φάση αυτοί οι άνθρωποι δικαιολογημένα και" αντικειμενικά" εμφανίζονται από τους "αντικειμενικά ειδικούς και λογικούς" "φυλακισμένοι μέσα στα σώματά τους" και ως διαφορετικοί, μη παραγωγικοί και αντι-κοινωνικοί πρέπει να απομονωθούν από την κοινωνία που κινδυνεύει σε άσυλα» (Finkelstein, 1998). 

  Τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις ενάντια στους παλαιούς κάτοικους της περιοχής της Ιουδαίας, η Ιουδαιοφοβία (Judophobia) εμφανίζεται και στον αρχαίο ελληνικό κόσμο που αντέταξε ότι οι εβραίοι δεν ήταν πιστοί επειδή δε είχαν αγάλματα, ήταν κλειστοί μεταξύ τους, δεν ήταν πιστοί στον Ρωμαίο αυτοκράτορα και επαναστατούσαν, είχαν διαφορετική διατροφή, δεν είχαν τέχνη και ως εκ τούτου ήταν κατώτεροι. Στο χριστιανικό κόσμο αρχίζει η διάκριση. Στην αρχή όποιος εβραίος ήθελε να γίνει χριστιανός έπρεπε να αρνηθεί όλα τα παραπάνω που συνιστούσαν τον εβραϊκό νόμο. Μετά όμως η διάκριση γίνεται τιμωρία, όποιος είχε ακολουθήσει τον εβραϊκό νόμο δε μπορούσε πλέον να γίνει χριστιανός. Οι πατέρες της χριστιανικής θρησκείας απέκλεισαν τους εβραίους γιατί δεν αποδέχονταν τον Ιησού και από τους εκλεκτούς του θεού έγιναν μιάσματα. Οι πατέρες παρουσίασαν τους εβραίους υποδεέστερους όπως στο παρελθόν οι εβραίοι έβλεπαν τους αρχαίους έλληνες ως παγανιστές. Αναπτύσσεται ένας διπολισμός καλού-κακού, Κάιν - Άβελ, εβραίοι-Χριστός, σάρκα-πνεύμα, Νόμος-πίστη. Στο μεσαίωνα τη διάκριση ακολουθεί ο εξευτελισμός μια και οι εβραίοι που είχαν εξοριστεί από τους ρωμαίους στην ευρωπαϊκή επικράτεια δε μπορούν πλέον να ακολουθούν την παράδοση τους για να φτάσουμε στη βία, τις εξορίες π.χ. των εβραίων της Ισπανίας το 15ο αιώνα μ.Χ., πολλοί από τους οποίους με απόφαση του σουλτάνου εγκαθίστανται στη Θεσσαλονίκη. Αυτούς τους χρόνους δημιουργούνται μια σειρά από αρνητικά στερεότυπα π.χ. οι εβραίοι σκοτώνουν παιδιά για να τους πάρουν το αίμα. Παρακάτω μελετούμε τον τρόπο με τον οποίο στο πρόσφατο παρελθόν η Ιουδαιοφοβία μεταλλάσσεται σε αντισημιτισμό και σταδιακά οδηγεί στο ολοκαύτωμα.

  Η ιστορία του αντί-σημιτισμού, του ρατσισμού, της ξενοφοβίας την περίοδο πριν από τον Β' παγκόσμιο πόλεμο αναδεικνύει μια σειρά από συγκρούσεις και διλήμματα με παραδοσιακές αντί-εβραϊκές θρησκευτικές προκαταλήψεις, προπαγανδιστικό εθνικό, οικονομικό και κοινωνικό αντί-σημιτισμό, τη λεηλασία της περιουσίας μιας ομάδας πολιτών κάνοντας κάποιους άλλους πολίτες συνένοχους στο έγκλημα, τη σύγκρουση ανάμεσα στις αρχαϊκές αξίες της γερμανικής παράδοσης και τη μοντερνικότητα, τη διάσταση της παραδοσιακής αριστοκρατίας με το στρατό και την ανώτερη αστική τάξη, τη βιομηχανική επανάσταση που επηρέασε τη ζωή κάποιων κοινωνικών ομάδων, την ήττα στον Α'  παγκόσμιο πόλεμο και την ταπεινωτική συμφωνία της Συνθήκης των Βερσαλλιών (Lecomte, 2001). Το αποκορύφωμα του αντισημιτισμού που ερμήνευε όλα τα προηγούμενα δεινά αλλά ταυτόχρονα αυτοτροφοδοτούνταν ήταν η ναζιστική θεωρία του κοινωνικού Δαρβινισμού περί επικράτησης της ανώτερης άριας φυλής και την εξαφάνιση των μιασμάτων δηλαδή των εβραίων, των ομοφυλόφιλων, των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Είναι χαρακτηριστικό ότι την περίοδο του πολέμου εκτελέστηκαν περισσότεροι από τριακόσιες χιλιάδες Γερμανοί πολίτες άτομα με εδικές ανάγκες. 

  Οι Ναζί κατασκεύασαν την ιδέα της "άριας" φυλής, το "εμείς" και το "οι άλλοι". Ποια λοιπόν προπαγανδιστική διαδικασία κοινωνικής διάκρισης ακολουθήθηκε για τις κατασκευές π.χ. "ναζί", "εβραίοι" και τι μαθαίνομε απ' αυτό; Πότε ακριβώς "χάθηκε" ο έλεγχος;

  Τι απεικονίζει η Φωτογραφία 2; Στα αριστερά ένα μικρό παιδί από τους Γερμανούς με στρατιωτική στολή, και στα δεξιά ένα μικρό παιδί από τους Εβραίους με υψωμένα χέρια παραδίδει τον εαυτό του. Πρόκειται για δυο κατασκευασμένες πραγματικότητες σε αντιδιαστολή: δυνατό-αδύνατο, χαρούμενο-λυπημένο, καθαρό-βρώμικο, με αυτοπεποίθηση-παραδομένο, σε μια ομάδα-εγκαταλειμμένο, στο φως-στο σκοτάδι, δημιουργικό-παρείσακτο, Άριος-Εβραίος, εμείς-οι άλλοι.



Φωτο2 (αρχείο Yad Vashem):
Στα αριστερά ένα Γερμανόπουλο με στρατιωτική στολή το 1932,
δεξιά ένα Εβραιόπουλο παραδίδει τον εαυτό του
στο γκέτο της Βαρσοβίας το 1943


  
Σε αυτό το σημείο ίσως ο/η αναγνώστης/στριά να αναρωτηθούν τι γνωρίζει και τι διδάχτηκε το Γερμανόπουλο; Τι γνωρίζει και τι διδάχτηκε το Εβραιόπουλο; Τι δίδασκαν οι Ναζί; Τι δίδασκαν οι Εβραίοι; Τι επρόκειτο να ακολουθήσει; Και ακόμη παραπέρα τι διδάσκουμε σήμερα και τι ακολουθεί; Οι Ναζί με συστηματική προπαγάνδα σε νομίσματα, κέρματα, αφίσες, γραμματόσημα, ομιλίες, μέσα μαζικής επικοινωνίας, συγκαλυμμένη βία καλλιέργησαν δυο εικόνες: Του ανίκητου |Ναζί| και του άπληστου, εχθρού |Εβραίου| (Φωτογραφίες 3 και 4).




Φωτογραφίες 3α, 3β, 3γ Αριστερά, προεκλογική
αφίσα του 1932 με ένα ρωμαλέο πανίσχυρο μοντέλο
«Αρκετά! Ψηφίστε Χίτλερ!»

Δεξιά, προπαγανδιστικές καρικατούρες Εβραίων ως
άπληστοι, εχθροί του κόσμου


   
Παράλληλα με την προπαγάνδα η βία αρχίζει να αιωρείται στον αέρα, τουλάχιστον για αυτούς που αντιδρούν ή σκέφτονται να αντιδράσουν. Η Φωτογραφία 4, στα αριστερά απεικονίζει μια παρέλαση των Ναζί το 1935 και δεξιά την ίδια χρονική στιγμή φυλακισμένους ομοφυλόφιλους, αντιπολιτευόμενους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου λίγο έξω από το Μόναχο. Τι μήνυμα έστελναν οι ναζί στους πολιτικούς τους αντιπάλους; Και ακόμη περισσότερο πράγματι ήταν σκληρό να βρίσκεσαι στο στρατόπεδο αλλά τι μπορούμε να ρωτήσομε για το πλήθος; Είναι εύκολο να ανήκεις στο πλήθος; Έχεις επιλογή να πας αντίθετα; Πόσο δύσκολο είναι;
Φωτο4 (αρχείο Yad Vashem):
Αρχές δεκαετίας 1930, στα αριστερά μια
ετήσια παρέλαση του Ναζιστικού κόμματος και
δεξιά το Στρατόπεδο Νταχάου για τους αντιφρονούντες

  
Οι Ναζί σταδιακά κλιμακώνουν την προπαγάνδα. Την 1 Απριλίου 1930 μποϋκοτάρουν οικονομικά τους Εβραίους για τρεις μέρες. Μετά ο Χίτλερ διακηρύσσει «η έσχατη και αποφασιστική αιτία της γερμανικής κατάρρευσης είναι η αποτυχία να αναγνωρίσει το φυλετικό πρόβλημα και ιδιαίτερα την εβραϊκή απειλή» (Calan, 2003). Έτσι αρχίζει να ενοποιεί μια μάζα στο εσωτερικό της χώρας και να τη χειραγωγεί όπως θέλει. Τους χαρίζει ραδιόφωνα για να ακούν αυτά που εκείνος ήθελε να τους πει. Το ολοκαύτωμα αναπτύσσεται ως κοινωνικό και όχι ως ατομικό φαινόμενο. Διδάσκουν στα σχολεία τα παιδιά πώς να αναγνωρίζουν τα "φυλετικά σύμβολα" των Εβραίων, διαβάζουν τις εφημερίδες του κόμματος με εβραϊκές και άλλες καρικατούρες ως άσχημοι, αντιαισθητικοί, φαλακροί, με μεγάλη μύτη και διαβολικές τάσεις (φωτογραφία 5).


Φωτο5 (αρχείο Yad Vashem): Στο σχολείο
μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα «εβραϊκά
σύμβολα» και διαβάζουν την εφημερίδα
του Ναζιστικού κόμματος. Μαθαίνουν και
σφυρηλατούν το «εμείς» σε αντιδιαστολή
με τους «άλλους»


 Μέχρι που στις 10 Νοεμβρίου 1938 η βία ξεσπά απροκάλυπτα. Καίγεται η εβραϊκή Συναγωγή στο Baden τη "νύχτα των κρυστάλλων" (Kristallnacht) και αρχίζουν οι ομαδικές φυλακίσεις (Φωτογραφία 6). Η προπαγάνδα ενισχύεται και ο αυτόπτης μάρτυρας αφηγείται: «Σε ένα ακαλλιέργητο χωράφι, δίπλα στο Στρατόπεδο μας, είχε στηθεί μια κατασκήνωση της Χιτλερικής νεολαίας. Θα ήταν γύρω στους διακόσιους έφηβους, σχεδόν ακόμα παιδιά. Τους έφερναν ανάμεσα μας σε μια "οργανωμένη επίσκεψη" και τους έκαναν μάθημα, με δυνατή φωνή, λες και εμείς δεν είχαμε αυτιά για να ακούσομε ούτε μυαλό για να καταλάβομε. "Αυτοί, βλέπετε, είναι εχθροί του Ράιχ, οι εχθροί σας. Κοιτάξτε τους καλά, μπορείτε να τους ονομάσετε ανθρώπους; Είναι Untermenschen, υπάνθρωποι! Βρωμάνε, επειδή δεν πλένονται, είναι κουρελήδες, γιατί δεν φροντίζουν τον εαυτό τους, πολλοί μάλιστα ούτε που καταλαβαίνουν γερμανικά. Είναι ανατρεπτικά στοιχεία, ληστές, λωποδύτες από τις τέσσερις γωνιές της Ευρώπης... οι στρατιώτες-παιδιά, αδυνατισμένους και φοβισμένους, μας κοίταζαν με ατέλειωτο μίσος» (Λέβι, 2000, σελ. 13-14).



Φωτο 6 (αρχείο Yad Vashem)
Κλιμάκωση της βίας με την καταστροφή της
Συναγωγής στο Baden, οι πρώτες
ομαδικές συλλήψεις εβραίων







   Ο Χίτλερ έδωσε την έγκριση για τη μαζική δολοφονία εκείνων που οι Ναζί είχαν χαρακτηρίσει "ανεπιθύμητους" στο Πρόγραμμα Ευθανασίας T-4. Ο Χίτλερ ενθάρρυνε τις δολοφονίες Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης από τα Τάγματα Θανάτου σε ένα λόγο του, τον Ιούλιο του 1941, αν και σχεδόν σίγουρα είχε δώσει έγκριση για αυτές τις μαζικές εκτελέσεις νωρίτερα. Ένα πλήθος τεκμηριωμένων στοιχείων μας δείχνουν ότι, κάποια στιγμή μέσα στο φθινόπωρο του 1941, ο Χίμλερ και ο Χίτλερ συμφώνησαν επί της αρχής για την ολοκληρωτική μαζική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης στους θαλάμους αερίων, ενώ ο Χίτλερ διέταξε, με σαφή τρόπο, την «εξολόθρευση των Εβραίων» σε ένα λόγο του στις 12 Δεκέμβρη του 1941. 
   Δραματικά με την εισβολή των Ναζί στην Πολωνία στις 22 Ιουνίου 1941, αρχίζει η γκετοποίηση των εβραίων και οι μαζικές δολοφονίες. Μισό εκατομμύριο άνθρωποι ζούσαν σε αυτά τα γκέτο και το ένα πέμπτο απ' αυτούς πέθαναν από πείνα. Το Γκέτο της Βαρσοβίας ήταν το μεγαλύτερο με δεύτερο το Γκέτο του Λοτζ, αλλά υπήρχαν και άλλα σ' όλη την Πολωνία που λόγω του πολύ περιορισμένου χώρου μοιάζανε πιο πολύ με συνωστισμένες φυλακές.  
  Παράλληλα, οι Ναζί, θεωρώντας την Πολωνία "αποθήκη εργατικών χειρών", στέλνουν κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής περισσότερους από 1.000.000 Πολωνούς εργάτες για καταναγκαστική εργασία σε Γερμανικές εγκαταστάσεις της πολεμικής βιομηχανίας του Ράιχ και εκτοπίζουν τους Τσιγγάνους στα Εβραϊκά γκέτο, τους εκτελούν τα Τάγματα Θανάτου στα χωριά τους και τους στέλνουν στους θαλάμους αερίων του Άουσβιτς και της Τρεμπλίνκα.

  Το 1942, οι Ναζί ξεκίνησαν την πιο καταστροφική φάση του Ολοκαυτώματος με την Επιχείρηση Ράινχαρντ, ιδρύοντας τα στρατόπεδα εξόντωσης Μπέλζεκ, Σομπιμπόρ, Μαϊντάνεκ και Τρεμπλίνκα. Περισσότεροι από 1,7 εκατομμύρια Εβραίοι δολοφονήθηκαν στα τρία στρατόπεδα της Επιχείρησης Ράινχαρτ μέχρι τον Οκτώβριο του 1943.
   Το πρώτο μεγάλο στρατόπεδο ανακαλύφθηκε τον Ιούλιο του 1944 από τους Σοβιετικούς, οι οποίοι τελικά απελευθέρωσαν το Άουσβιτς το Γενάρη του 1945. Στα περισσότερα από τα στρατόπεδα που απελευθέρωσαν οι Σοβιετικοί οι κρατούμενοι είχαν ήδη μετακινηθεί με πορείες θανάτου, από τις οποίες γλύτωσαν μόνο μερικές χιλιάδες κρατούμενοι. (Φωτογραφίες 7, 8).

   Ο Ελί Βίζελ (Elie Wiesel) είχε εξαναγκαστεί σε πορεία θανάτου μαζί με τον πατέρα του, τον Σλομό, από το Άουσβιτς στο Μπούχενβαλντ, την οποία περιγράφει στην νουβέλα που έγραψε το 1958 με τίτλο Νύχτα.


Φωτο7 (αρχείο Yad Vashem): Αμέσως μετά
την άφιξη και τη διαλογή μια ομάδα
παιδιών και γυναικών οδηγούνται στους
θαλάμους αερίων του Auschwitz
Φωτο8 (Μουσείο Άουσβιτς - Πολωνία):
Προς το τέλος οι ναζί προσπάθησαν
ανεπιτυχώς να καταστρέψουν όλα τα
τεκμήρια της φρίκης, παπούτσια,
εξαρτήματα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες,
βαλίτσες, χτένια, ανθρώπινα μαλλιά




   Η λήξη του πολέμου στις 8 Μαΐου 1945 ήταν η νέα μεγάλη πρόκληση. Οι ελάχιστοι επιζώντες βρέθηκαν μόνοι στον κόσμο (φωτογραφία 9).

Φωτο9 (αρχείο Yad Vashem):
Η απελευθέρωση έφερε τους επιζώντες
αντιμέτωπους με τη μοναξιά



   Το Ολοκαύτωμα και τα επακόλουθά του προκάλεσε ένα κύμα εκατομμυρίων προσφύγων, συμπεριλαμβανομένων Εβραίων που έχασαν τα περισσότερα ή όλα τα μέλη των οικογενειών τους και τις ιδιοκτησίες τους, και συχνά αντιμετώπισαν αντισημιτισμό επιστρέφοντας στις πατρίδες τους. Το αρχικό σχέδιο των Συμμάχων ήταν να επαναπατρίσουν αυτά τα «εκτοπισμένα άτομα» στις χώρες προέλευσής τους, αλλά πολλοί αρνήθηκαν να επιστρέψουν, ή δεν μπορούσαν καθώς τα σπίτια ή τα χωριά τους είχαν καταστραφεί. Ως αποτέλεσμα, περισσότεροι από 250.000 παρέμειναν σε Στρατόπεδα εκτοπισμένων για χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.
   Αν και ο Σιωνισμός ήταν σημαντικό αλλά όχι κυρίαρχο ιδεολογικό ρεύμα πριν το Ολοκαύτωμα, οι Εβραίοι τον ασπάστηκαν σχεδόν καθολικά μετά από αυτό. Πολλοί Σιωνιστές, τονίζοντας το γεγονός ότι Εβραίοι πρόσφυγες από τη Γερμανία και τις κατεχόμενες από αυτή περιοχές δεν μπόρεσαν να βρουν καταφύγιο σε τρίτες χώρες, ισχυρίστηκαν ότι αν υπήρχε ένα Εβραϊκό κράτος το Ολοκαύτωμα μπορεί να μην συνέβαινε, τουλάχιστον όχι στην κλίμακα στην οποία συνέβη. Με την άνοδο του Σιωνισμού, η Παλαιστίνη, υπό Βρετανική διοίκηση τότε, έγινε ο προτιμώμενος προορισμός για τους Εβραίους πρόσφυγες, αλλά οι αυτόχθονες Άραβες αντιστάθηκαν στη μετανάστευση. 
   Εβραίοι πρώην μέλη της αντίστασης στην Ευρώπη, μαζί με την Χαγκάνα στην Παλαιστίνη, οργάνωσαν μια μαζική προσπάθεια λαθραίας εισόδου Εβραίων στην Παλαιστίνη, με την ονομασία Μπερίχα, που έφερε τελικά 250.000 Εβραίους (εκτοπισμένους και άτομα που κρύβονταν κατά τη διάρκεια του πολέμου) εκεί. Ως το 1952 τα στρατόπεδα εκτοπισμένων είχαν κλείσει, καθώς οι Εβραίοι που πριν ήταν σε αυτά είχαν μεταναστεύσει στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων ο Καναδάς και η Νότια Αφρική.
   Οι εκπαιδευτικοί που διδάσκουν αυτά τα κεφάλαια χρειάζονται γνώση αλλά και συναισθηματική κατανόηση της πραγματικότητας. Μέσα στη διδασκαλία για το ολοκαύτωμα είμαστε και εμείς ως εκπαιδευτικοί και πρόσωπα. Δεν υπάρχουν αντικειμενικοί εκπαιδευτικοί (όπως δεν υπάρχουν αντικειμενικοί ερευνητές), παράλληλα με τη γνώση διατηρούμε τις θέσεις, τις στάσεις, τις πεποιθήσεις, τις ιδεολογίες μας.
   Οι αυτο-αντικατοπτρισμοί των εκπαιδευτικών λοιπόν είναι εξίσου σημαντικοί: «κάθε εκπαιδευτικός που επιθυμεί να διδάξει αυτό το κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας πρώτος πρέπει να είναι σπουδαστής και να χτίσει μια συγκεκριμένη βάση γνώσης. Μετά αφότου αποκτήσει τις πληροφορίες, να αισθανθεί συναισθηματικά εξοπλισμένος να εξετάσει το θέμα, κατόπιν είναι η εργασία για να παρουσιάσει με τις διάφορες διεπιστημονικές προσεγγίσεις πώς να διδάξει το ολοκαύτωμα στην τάξη. Οι παιδαγωγικές μέθοδοι και τα εκπαιδευτικά υλικά θα παράσχουν ενδεχομένως στους δασκάλους τις πολύτιμες δεξιότητες που θα τους προετοιμάσουν καλύτερα για να διδάξουν τα ολοκαυτώματα στα νέα μυαλά στον 21ο αιώνα» (Calan, 2003).
Φωτο10 (State Tretyakov Gallery – Μόσχα):
«Πάνω από την πόλη», Mark Chagall, 1914-1918

Σχόλια

Οι Μειονότητες στην Ελλάδα

Το τέλος των Βαλκανικών πολέμων, η συμφωνία του Νεϊγύ μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η Συνθήκη της Λωζάνης το 1923, διαμόρφωσαν την Ελλάδα σε ένα πολυεθνικό κράτος. Όχι μόνο μέσα από την προσάρτηση εδαφών αλλά και εθνοτήτων που μέχρι τότε ανήκαν στο τμήμα της πολυεθνικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια. Αυτή είναι η αρχή του πώς στην Ελλάδα υπάρχουν διάφορες καταπιεσμένες εθνικές μειονότητες, οι Τούρκοι και οι Πομάκοι της Θράκης, οι Μακεδόνες, κ.ά.

Γυναίκες ενάντια στον καπιταλισμό

100 χρόνια από τη θρυλική απεργία που διεκδικούσε “ψωμί και τριαντάφυλλα”, η πάλη για την απελευθέρωση των γυναικών είναι πιο στενά δεμένη παρά ποτέ με την πάλη των εργατών ενάντια στον καπιταλισμό, υποστηρίζει η Μαρία Στύλλου.

100 χρόνια από τη Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ

Η Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ βοήθησε το ξέσπασμα της Γερμανικής Επανάστασης. Εκατομμύρια φαντάροι, εργάτες, εργάτριες έθεταν στον εαυτό τους το απλό ερώτημα: αφού οι «Ρώσοι» είναι διατεθειμένοι να κάνουν τόσες θυσίες για την ειρήνη, τότε γιατί να συνεχιστεί ο πόλεμος; Γιατί να μην ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους;

170 χρόνια Κομμουνιστικό Μανιφέστο

Ο Μαρξ κι ο Ένγκελς έγραψαν το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος για λογαριασμό της επαναστατικής οργάνωσης που ήταν μέλη. Στο δεύτερο συνέδριό της που έγινε τον Νοέμβρη του 1847 η Ένωση των Δικαίων μετονομάστηκε σε Ένωση των Κομμουνιστών και τους εξουσιοδότησε να εκθέσουν δημόσια σε ένα σύντομο κείμενο τις βασικές αρχές της αλλά και το άμεσο πρόγραμμα δράσης της. Το Μανιφέστο ήταν δηλαδή μια παρέμβαση στις εξελίξεις, όχι ένα κείμενο που προοριζόταν για τους μακρινούς απογόνους στο μέλλον. Κι οι εξελίξεις «μύριζαν μπαρούτι», ήδη πριν τα τέλη του 1847, η Ευρώπη ολόκληρη έμοιαζε με ηφαίστειο που ετοιμαζόταν να εκραγεί. Το Μανιφέστο «βγήκε» από το τυπογραφείο στις 21 Φλεβάρη.

Ιμπεριαλισμός και Πόλεμος

Ο κύριος μηχανισμός που υιοθετήθηκε από τον καπιταλισμό στο τέλος του περασμένου αιώνα ήταν η επέκταση πέρα από τα αρχικά κέντρα του συστήματος στη Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, μια διαδικασία που έγινε γνωστή με τον όρο "ιμπεριαλισμός".